KitapSabahattin Ali · roman · 1943
Kürk Mantolu Madonna: Sessiz bir adamın içindeki roman
Roman, silik bir memur gibi görünen Raif Efendi'nin defteriyle açılır. Anlatıcı, herkesin sıradan bulduğu bu adamın gençliğinde Berlin'de yaşadıklarını o defterden öğrenir. Çerçeve hikâye tekniği sayesinde okur, bir insanı önce dışarıdan, sonra içeriden tanır; kitabın asıl etkisi de bu iki bakış arasındaki uçurumdan doğar.
Raif Efendi ile Maria Puder'in ilişkisi bir aşk hikâyesinden çok, anlaşılma ihtiyacının hikâyesidir. Sabahattin Ali, büyük olaylar yerine küçük tereddütleri anlatır; güvenmekten korkan iki insanın birbirine yaklaşıp uzaklaşması romanın gerilimini kurar. Dilin yalınlığı, kitabın bugün de genç okurlar tarafından kolayca sahiplenilmesinin başlıca nedenidir.
Derste: Çerçeve hikâye, anlatıcı ve bakış açısı konularını örneklemek için uygundur. Öğrenciye şu soru sorulabilir: Raif Efendi'yi yalnızca iş arkadaşlarının gözünden tanısaydık hakkında ne düşünürdük?
KitapRecaizade Mahmut Ekrem · roman · 1890'lar
Araba Sevdası: Gösterişin komedisi
Bihruz Bey, babasından kalan serveti arabalara, kıyafete ve yarım yamalak Fransızcasına harcayan bir mirasyedidir. Çamlıca'da gördüğü Periveş Hanım'ı soylu bir hanımefendi sanır ve hayalinde kurduğu aşka kendini kaptırır. Roman, bu yanılgının adım adım büyümesini izler.
Eserin gücü, Bihruz'u dışarıdan yargılamak yerine onun zihninden geçenleri göstermesindedir; okur, kahramanın kendini nasıl kandırdığını bizzat görür. Bu yüzden Araba Sevdası, yanlış Batılılaşma temasını işleyen romanlar arasında gerçekçiliğe en çok yaklaşan örnek sayılır. Gülünç olan ile acıklı olan aynı sahnede buluşur.
Derste: Tanzimat romanında yanlış Batılılaşma teması ve realizm için temel örnektir. Felatun Bey ile Bihruz Bey karşılaştırması, açık uçlu yazılı sorularında sık kullanılan bir çalışmadır.
FilmYönetmen: Peter Weir · 1989
Ölü Ozanlar Derneği: Bir öğretmen neyi değiştirebilir?
Katı kurallarıyla tanınan yatılı bir erkek okuluna yeni gelen edebiyat öğretmeni John Keating, öğrencilerine şiiri ezberlenecek bir bilgi olarak değil, kendi seslerini bulmanın yolu olarak sunar. Öğrenciler, öğretmenlerinin gençlik yıllarındaki şiir topluluğunu yeniden kurar.
Film, ilham veren öğretmen anlatısını överken bedelini de gösterir: Özgürleşen gençler ailelerin ve okulun beklentileriyle çatışır, sonuç herkes için mutlu olmaz. Bu yüzden film basit bir övgü olarak değil, bir tartışma olarak izlenmelidir. Cesaret vermek ile sorumluluk almak arasındaki sınır nerededir?
Derste: “Edebiyat ne işe yarar?” sorusunu sınıfta tartışmaya açmak için iyi bir başlangıçtır. İzleme sonrası kısa bir görüş yazısı yazdırılabilir.
FilmYönetmen: Nuri Bilge Ceylan · 2023
Kuru Otlar Üstüne: Öğretmen kahraman olmak zorunda mı?
Doğu Anadolu'da bir köy okulunda zorunlu hizmetinin bitmesini bekleyen resim öğretmeni Samet, kendini bulunduğu yere ait hissetmez. Bir öğrencisiyle ilgili şikâyet, onun hem meslektaşlarıyla hem de kendisiyle ilişkisini sarsar. Film, uzun konuşma sahneleri üzerine kuruludur.
Ceylan, seyirciye sevilecek bir kahraman sunmaz; Samet bencil, kırgın ve çoğu zaman haksızdır. Filmin değeri de buradadır: İdealist öğretmen kalıbını bozar, yorgunluğun ve küskünlüğün insanı nasıl değiştirdiğini gösterir. Kış manzaraları, karakterlerin iç dünyasının bir uzantısı gibi kullanılır.
Derste: Lise son sınıf ve üniversite düzeyinde karakter çözümlemesi için uygundur. Edebiyattaki “tutunamayan” ve “yabancılaşan birey” temalarıyla birlikte ele alınabilir.