dersimizvarmıKonu anlatımı · 10. sınıf · AYT
Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri: Gazel, Kaside, Mesnevi, Rubai, Tuyuğ
Divan edebiyatı, 13. yüzyıldan 19. yüzyılın ortalarına kadar saray ve şehir çevresinde gelişen, Arap ve Fars edebiyatlarından etkilenen yazılı edebiyattır. Nazım birimi çoğunlukla beyittir, aruz ölçüsü kullanılır ve kafiye göz için yapılır.
Habib Burak Arslan · Türkçe Öğretmeni ve Eğitim Koçu · Güncelleme: Kasım 2026
Beyitle kurulan nazım biçimleri
| Biçim | Kafiye düzeni | Konu ve özellik | Temsilci |
|---|---|---|---|
| Gazel | aa, ba, ca … | Aşk, şarap, güzellik; 5-15 beyit. İlk beyit matla, son beyit makta, en güzel beyit beytü'l-gazel. | Fuzûlî, Bâkî, Nedîm |
| Kaside | aa, ba, ca … | Din ve devlet büyüklerini övme; 33-99 beyit. Bölümleri: nesib, girizgâh, methiye, tegazzül, fahriye, dua. | Nef'î, Bâkî |
| Mesnevi | aa, bb, cc … | Her beyit kendi içinde kafiyeli; uzun hikâyeler. Beş mesneviden oluşan esere hamse denir. | Fuzûlî (Leylâ vü Mecnûn), Şeyh Gâlib (Hüsn ü Aşk) |
Kasideler konusuna göre ad alır: Allah'ın birliğini anlatan tevhid, Allah'a yalvaran münacat, Peygamber'i öven naat, ölen birinin ardından yazılan mersiye, birini yeren hicviye.
Dörtlükle kurulan nazım biçimleri
| Biçim | Kafiye | Özellik | Temsilci |
|---|---|---|---|
| Rubai | aaxa | Tek dörtlük; felsefi ve tasavvufi düşünce. Aruzun ahreb ve ahrem kalıplarıyla yazılır. | Ömer Hayyam (Fars), Yahya Kemal |
| Tuyuğ | aaba | Tek dörtlük; Türklerin divan şiirine kazandırdığı biçim. “Fâilâtün fâilâtün fâilün” kalıbı. | Kadı Burhaneddin |
| Şarkı | aaaA, bbbA … | Bestelenmek için yazılır; her bendin son dizesi nakarattır. | Nedîm |
| Murabba | aaaa, bbba … | Dört dizelik bentlerden oluşur. | — |
- Gazel ile kaside aynı kafiye düzenine sahiptir; ayrım konu ve uzunlukla yapılır.
- Mahlas, şairin şiirde kullandığı takma addır ve gazelde genellikle makta beytinde geçer.
- Divan, bir şairin şiirlerini topladığı kitaptır; nazım biçimlerinin sırası kasideyle başlar.
Çözümlü örnek sorular
Özgün sorular
Soru 1
Gazelin ilk beytine ne ad verilir?
- A) Makta
- B) Matla
- C) Beytü'l-gazel
- D) Girizgâh
Cevabı ve çözümü göster
Cevap: B · İlk beyit matla, son beyit makta, en güzel beyit beytü'l-gazel adını alır. Girizgâh kasidenin bir bölümüdür.
Soru 2
“aa, bb, cc” kafiye düzeniyle yazılan ve uzun hikâyelerin anlatıldığı nazım biçimi hangisidir?
- A) Gazel
- B) Kaside
- C) Mesnevi
- D) Rubai
Cevabı ve çözümü göster
Cevap: C · Mesnevide her beyit kendi içinde kafiyelidir; bu yüzden uzun konuların anlatımına elverişlidir.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi Türklerin divan edebiyatına kazandırdığı nazım biçimidir?
- A) Tuyuğ
- B) Rubai
- C) Kaside
- D) Mesnevi
Cevabı ve çözümü göster
Cevap: A · Tuyuğ, Türklere özgü dörtlük biçimidir; rubai Fars, kaside Arap edebiyatından gelmiştir.
Sık sorulanlar
Gazel ile kaside arasındaki fark nedir?
İkisinin de kafiye düzeni aynıdır (aa, ba, ca). Gazel aşk ve güzellik konulu, 5-15 beyitlik bir şiirdir; kaside ise din ve devlet büyüklerini öven, 33-99 beyitlik uzun bir şiirdir.
Divan edebiyatı AYT'de nasıl sorulur?
Nazım biçimleri, söz sanatları, şair-eser eşleştirmeleri ve beyit yorumlama soruları sık sorulur.
Bu konuyu birlikte çalışalım
Eksik kalan yeri bire bir derste, öğrencinin kendi sorularıyla kapatıyoruz. İstanbul'da yüz yüze, her yerden online.
Diğer konular
Hazırlayan: Habib Burak Arslan, Türkçe öğretmeni ve eğitim koçu
Son güncelleme: 13 Kasım 2026